Khám phá Nhà thờ họ Đặng Nghệ An: Di tích lịch sử Quốc gia lưu giữ hồn thiêng sông núi.
Chào mừng bạn đến với hành trình khám phá một trong những địa chỉ đỏ linh thiêng của xứ Nghệ. Cụm di tích này không chỉ đơn thuần là nơi thờ tự dòng tộc mà còn là chứng nhân lịch sử, lưu giữ ký ức về sự chuyển mình đau thương nhưng hào hùng của dân tộc Việt Nam từ phong trào Cần Vương, Duy Tân sang Cách mạng hiện đại.
Dưới đây là những điểm nhấn quan trọng khi khám phá Cụm di tích lịch sử cấp Quốc gia Nhà thờ họ Đặng và Nhà lưu niệm Đặng Thai Mai tại Thanh Chương, Nghệ An:
1. Vị thế và Tầm vóc Di tích Quốc gia
Cụm di tích tọa lạc tại xóm Xuân Liên, xã Thanh Xuân (xưa là làng Lương Điền), huyện Thanh Chương, tỉnh Nghệ An. Đây là vùng đất nổi tiếng là “cái nôi” của Nho học và các phong trào kháng chiến.
• Danh hiệu: Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã chính thức xếp hạng đây là Di tích Lịch sử cấp Quốc gia vào năm 2020.
• Tên gọi đầy đủ: “Cụm di tích nhà thờ Đặng Nguyên Cẩn, Đặng Thúc Hứa và nhà lưu niệm Đặng Thai Mai”. Tên gọi này khẳng định sự tôn vinh đặc biệt dành cho ba danh nhân kiệt xuất nhất của dòng họ, đại diện cho sự tiếp nối giữa các thế hệ yêu nước.
2. Kiến trúc và Không gian Văn hóa “Hồn thiêng sông núi”
Quần thể di tích bao gồm hai công trình chính mang đậm dấu ấn kiến trúc truyền thống và tư tưởng Nho sĩ xứ Nghệ:
Nhà thờ họ Đặng:
• Niên đại: Được xây dựng từ thời nhà Nguyễn (triều vua Thành Thái).
• Kiến trúc: Mang phong cách truyền thống với hai phần chính là Bái đường (nơi hành lễ) và Thượng điện (nơi thờ tự cốt lõi).
• Hiện vật quý: Tại Thượng điện lưu giữ 7 hiệu bụt (bài vị) bằng gỗ, trong đó đặc biệt có hiệu bụt của Phó bảng Đặng Nguyên Cẩn. Việc thờ cúng ông trang trọng tại đây thể hiện sự tôn vinh của dòng tộc đối với người đã hy sinh vì nước, vượt lên trên những phán quyết oan nghiệt của triều đình phong kiến thời bấy giờ.
Nhà lưu niệm Giáo sư Đặng Thai Mai:
• Nguồn gốc: Nằm liền kề nhà thờ, ngôi nhà này do ông bà nội của Đặng Thai Mai (cụ Đặng Thai Giai và cụ Đinh Thị Hoan) xây dựng,.
• Kiến trúc: Nhà được xây theo lối cổ năm gian hai chái, đặc trưng của tầng lớp trí thức (gentry) xứ Nghệ xưa, với các chi tiết trang trí tinh xảo vẫn được bảo tồn nguyên vẹn.
• Ý nghĩa: Đây là không gian sinh trưởng, nơi nuôi dưỡng tâm hồn và trí tuệ của Giáo sư Đặng Thai Mai từ thuở ấu thơ. Chính môi trường thấm đẫm Nho học và tinh thần yêu nước từ ông bà, cha chú tại ngôi nhà này đã hình thành nên nhân cách của một nhà văn hóa lớn sau này.
3. Những Danh nhân Kiệt xuất – “Linh hồn” của Di tích
Khám phá di tích này chính là tìm hiểu về sự hy sinh và cống hiến của một gia tộc “trung nghĩa”, nơi mà lòng yêu nước được kế thừa và chuyển hóa qua các thời đại:
• Đặng Nguyên Cẩn (1864–1923): Ông là cha của Đặng Thai Mai, đậu Phó bảng năm 1895 và từng làm Đốc học. Ông là ngọn cờ đầu của phong trào Duy Tân tại Nghệ Tĩnh, người đã sáng lập Triêu Dương Thương Quán – một tổ chức kinh tài độc đáo kết hợp buôn bán hàng nội hóa và truyền bá sách tân thư. Ông bị thực dân Pháp đày ra Côn Đảo 13 năm vì các hoạt động yêu nước.
• Đặng Thúc Hứa (1870–1931): Là em trai của Đặng Nguyên Cẩn. Ông là một nhà hoạt động lỗi lạc của phong trào Đông Du và là người mở đường cho phong trào yêu nước của Việt kiều tại Xiêm (Thái Lan),. Ông được kiều bào kính trọng gọi là “Thầy Đi” hay “Cố Đi” vì đôi chân không mỏi đi khắp nơi gây dựng cơ sở cách mạng và dạy chữ cho con em kiều bào,. Ông đã xây dựng các “Trại cày” để vừa lao động sản xuất vừa làm căn cứ bí mật.
• Giáo sư Đặng Thai Mai (1902–1984): Là con trai Đặng Nguyên Cẩn. Ông là hiện thân của sự kết hợp hoàn hảo giữa Nho học uyên thâm và văn hóa phương Tây hiện đại. Ông từng giữ chức Bộ trưởng Bộ Giáo dục, Viện trưởng Viện Văn học và là người “kiến trúc sư” đặt nền móng cho nền văn hóa, giáo dục cách mạng Việt Nam,.
4. Giá trị Giáo dục và Tinh thần
Di tích này không chỉ là nơi thờ phụng mà còn là một “địa chỉ đỏ” giáo dục truyền thống.
• Nơi đây minh chứng cho sự hy sinh của cả một gia tộc: Ngoài ba danh nhân trên, dòng họ còn có những liệt sĩ như Đặng Thái Xương (hy sinh tại nhà tù Lao Bảo), Đặng Quỳnh Anh (nữ chiến sĩ lão thành cách mạng hoạt động tại Thái Lan),.
• Câu chuyện về gia tộc họ Đặng tại đây là bài học sống động về sự chuyển giao sứ mệnh lịch sử: Từ các sĩ phu Cần Vương, Duy Tân sang các chiến sĩ Cộng sản, tất cả đều chung một mục đích giải phóng dân tộc,.
Khi đến thăm di tích, bạn sẽ cảm nhận được không khí trang nghiêm, cổ kính và câu chuyện bi tráng của những trí thức đã dám từ bỏ vinh hoa phú quý, chấp nhận tù đày, hy sinh để “giữ gìn hồn thiêng sông núi”.
