Kiến trúc độc đáo của Nhà thờ họ Đặng: Nét đẹp cổ kính giữa lòng xứ Nghệ.
Chào bạn, tiếp nối hành trình tìm hiểu về dòng họ Đặng, việc đi sâu vào kiến trúc của Cụm di tích này sẽ mở ra một góc nhìn thú vị về nếp sống và tư duy thẩm mỹ của tầng lớp nho sĩ xứ Nghệ xưa. Không chỉ mang giá trị lịch sử, Nhà thờ họ Đặng và Nhà lưu niệm Đặng Thai Mai còn là những “bảo tàng sống” về nghệ thuật kiến trúc truyền thống Việt Nam thế kỷ XIX.
Dưới đây là những nét độc đáo và vẻ đẹp cổ kính của quần thể di tích này:
1. Nhà thờ họ Đặng: Kiến trúc “Trùng thiềm điệp ốc” uy nghiêm
Được khởi dựng từ năm Thành Thái thứ 8 (1896) dưới thời nhà Nguyễn, Nhà thờ họ Đặng mang đậm dấu ấn kiến trúc của tầng lớp nho sĩ thượng lưu xứ Nghệ, vừa trang nghiêm vừa gần gũi.
• Cấu trúc tổng thể: Nhà thờ quay mặt về hướng Đông, bao gồm hai tòa chính là Bái đường và Thượng điện. Điểm độc đáo nhất trong kiến trúc ở đây là lối kết cấu “trùng thiềm điệp ốc” (mái chồng lên mái, nhà nối liền nhà), được nối liền bởi hệ thống máng hứng nước, tạo nên một không gian thờ tự liền mạch và thâm nghiêm.
• Bái đường (Nơi hành lễ):
○ Gồm 3 gian, 2 hồi với mái lợp ngói âm dương.
○ Kết cấu khung gỗ (mít, dổi) cực kỳ vững chãi theo kiểu “chồng đấu, giá chiêng, kẻ chuyền, cổ nghé”.
○ Nghệ thuật chạm khắc: Các đầu kẻ và vì kèo được chạm trổ tinh xảo với các họa tiết hoa lá, văn mây và hình đao mác, thể hiện sự tài hoa của người thợ xưa. Hệ thống cửa “bàn khoa” (thượng song hạ bản) tạo sự thông thoáng và trang trọng.
• Thượng điện (Nơi thờ tự chính):
○ Có diện tích 51m², xây dựng theo kiểu “nhà tứ trụ” (4 cột cái) rất kiên cố.
○ Khác với Bái đường chạm trổ cầu kỳ, các vì kèo ở Thượng điện được “bào trơn đóng bén”, tạo cảm giác giản dị nhưng tinh tế, dồn sự tập trung vào không gian tâm linh.
○ Nội thất vàng son: Bên trong bài trí lộng lẫy với các hương án sơn son thếp vàng, chạm khắc các điển tích như “Cá chép vượt vũ môn”, “Long mã”, “Tứ linh” (Long, Ly, Quy, Phượng). Đặc biệt, bức hoành phi cổ năm 1895 ca ngợi Đặng Nguyên Cẩn được sơn son thếp vàng, chạm khắc 5 con dơi (ngũ phúc) là một bảo vật quý giá của dòng họ.
2. Nhà lưu niệm Đặng Thai Mai: Dấu ấn “Năm gian hai chái” của gia đình khoa bảng
Nằm liền kề nhà thờ là ngôi nhà sinh sống của gia đình, nơi nuôi dưỡng tâm hồn Giáo sư Đặng Thai Mai. Ngôi nhà này tái hiện không gian sống điển hình của một gia đình trí thức phong kiến (quan lại về hưu).
• Quy mô và Vật liệu: Ngôi nhà rộng 112m², xây dựng theo lối “năm gian hai chái” (thực chất là 7 gian). Toàn bộ khung nhà được làm từ các loại gỗ quý hiếm của vùng rừng núi Nghệ An như: lim, sến, mít, dổi, vàng tâm và đặc biệt là gỗ chua khét.
• Không gian sinh hoạt Nho giáo:
○ Đông phòng và Tây phòng: Hai đầu nhà được bố trí đối xứng. Đông phòng là nơi ông nội (Cụ Đặng Thai Giai) nghỉ ngơi và đọc sách, kê tủ sách gánh kiểu xưa. Tây phòng là không gian quản trị gia đình của bà nội (Cụ Đinh Thị Hoan) với chiếc “rương chuông” độc đáo (mở nắp là chuông kêu) để cất giữ đồ quý.
○ Gian giữa (Phòng khách): Được thiết kế theo lối “trốn cột” để tạo không gian rộng rãi, đặt tràng kỷ, án thư làm nơi tiếp khách và bình văn.
• Phong thủy hài hòa: Ngôi nhà được xây dựng dựa trên thuật phong thủy kỹ lưỡng, lấy núi Kim Nghê làm “án” (bảng) tượng trưng cho sự đỗ đạt, và dòng Khe Sanh làm nơi “tụ thủy” để vượng tài. Khu vườn xung quanh trồng nhiều cây lưu niên như mít, nhãn, cau, dừa, tạo nên cảnh quan “sơn thủy hữu tình” rất thơ mộng.
3. Giá trị tinh thần và sự tiếp biến văn hóa
Kiến trúc tại di tích này không chỉ đẹp về hình thức mà còn chứa đựng triết lý sống của dòng họ Đặng:
• Sự thích ứng với khí hậu: Hệ thống cột thấp, mái ngói âm dương dày dặn và kết cấu mộng thắt đuôi én chắc khỏe giúp ngôi nhà chống chọi được với gió Lào khắc nghiệt và bão lũ miền Trung.
• Nơi nuôi dưỡng lòng yêu nước: Chính trong không gian kín đáo, biệt lập trên đồi cao này, các cuộc họp bàn bí mật của phong trào Cần Vương (với Đề Thắng) và phong trào Duy Tân (với Phan Bội Châu) đã diễn ra. Kiến trúc “kín cổng cao tường” nhưng bên trong ấm cúng đã che chở cho nhiều nhà yêu nước trong những giai đoạn cam go nhất.
Đến thăm di tích, bạn không chỉ chiêm ngưỡng những nét chạm khắc rồng phượng tinh xảo hay những bộ khung gỗ quý trăm năm tuổi, mà còn cảm nhận được cái “hồn” của một gia tộc khoa bảng, nơi mà nếp nhà và nếp người hòa quyện làm một, giữ gìn cốt cách thanh cao giữa dòng chảy lịch sử.
